Il-President tal-Parlament Ewropew Roberta Metsola kienet f'Lisbona llum biex tindirizza lill-gradwati fl-Iskola Nova. Fid-diskors tagħha, hija ħeġġet lill-istudenti biex jmexxu, u li spallejhom jistgħu jġorru l-piż tar-responsabbiltà.
President Marcelo Rebelo de Sousa, Ministru Miranda Sarmento, Ambaxxaturi, Dekan Oliveira, Mistednin distinti, Lill-familji li mlew kull post b’tant u tant kburija dalgħodu, U fuq kollox lilkom, il-gradwati tan-Nova School of Business and Economics, Proset. Grazzi. Grazzi talli tajtuni l-unur li naqsam magħkom ġurnata li se tiftakru għal għomorkom. Kull ġenerazzjoni għandha l-mument tagħha. L-għażla bejn li taċċetta d-dinja hekk kif inhi jew li jkollok il-kuraġġ li tibniha kif tixtieqha tkun. Intom, il-klassi tal-2026, wasaltu proprju f’dak il-mument. Intom hawn għax stinkajtu għal dan il-mument, għax il-familji preżenti hawn emmnu fikom u għax il-ġenerazzjonijiet ta’ qabilkom, għal darba tnejn, għamlu għażliet biex jibnu xi ħaġa akbar minnhom stess. Issa jmiss lilkom tagħmluhom dawk l-għażliet. L-Ewropa li se jitrabbew fiha wliedkom se tkun l-Ewropa li intom se tagħżlu li tibnu. Din hi r-responsabbiltà li se terfgħu fuq spallejkom meta toħorġu minn hawn biex tibdew id-dinja. Imma hija wkoll, nassiguralkom, l-akbar fost il-privileġġi. Il-biċċa l-kbira minnkom ma kinitx għadha twieldet dakinhar filgħodu ta’ April tal-1974, meta dan il-pajjiż sebaħ u ra suldati li f’idejhom kellhom il-qronfol minflok azzarini, u dittatura ċediet postha, kważi mingħajr ma ġie sparat tir wieħed, għad-demokrazija. Il-poetessa Sophia de Mello Breyner Andresen sarrfet dik l-għodwa bi kliem li minn dakinhar għadu jidwi fil-pajjiż kollu: “Esta é a madrugada que eu esperava, o dia inicial inteiro e limpo.” Dan hu ż-żerniq li kont qed nistenna, l-ewwel jum sħiħ u safi. U kompliet: “e livres habitamos a substância do tempo.” U ħielsa ngħammru fis-sustanza taż-żmien. Id-demokrazija, milli jidher, kienet biss il-bidu. Għaxar snin wara, iċ-ċittadini ta’ dan il-pajjiż għamlu għażla epokali oħra billi daħlu fl-Unjoni Ewropea. Mhux għax it-triq kienet mingħajr intoppi, u lanqas għax kienet faċli, iżda għax emmnu li dak li jista’ jinbena flimkien kien ikun dejjem akbar minn dak li kwalunkwe nazzjon qatt seta’ jibni waħdu. Dan hu l-wirt li ġġorru magħkom. Uħud minnkom se jibdew kumpanija, oħrajn se jibdew familja, uħud oħra se joħorġu għall-elezzjoni ta’ xi kariga, u wħud minnkom se jagħmlu dan kollu. Tkun xi tkun it-triq li tagħżlu, se tintalbu tieħdu deċiżjonijiet — deċiżjonijiet diffiċli — u xi kultant se tintalbu tagħżlu bejn iċ-ċiniżmu u t-tama. Xi kultant bejn viltà u prinċipji. Xi kultant bejn ġentilezza u vantaġġ faċli. Din hi dinja li għandha bżonn mexxejja. Li għandha bżonn it-tama, il-prinċipju u l-ġentilezza. Ma għandkomx għalfejn tagħżlu bejn li tkunu ibsin u li tkunu ġentili. It-tnejn li huma jistgħu jikkoeżistu. Xi kultant l-għażliet li jkollkom quddiemkom se jkunu bejn il-ħażin u l-agħar. Tagħtuhomx il-ġenb lil dawk l-għażliet lanqas. Ħudu inizjattiva. Spjegaw. Qumu bilwieqfa anki meta jkun ferm aktar faċli li tibqgħu bilqiegħda. Speċjalment f’dawk il-mumenti. Ibnu valur. Iżda la qatt tinsew tibnuhom l-valuri. Żommu f’moħħkom li se jkun hemm min mhux se jaqbel magħkom. U dik hi xi ħaġa pożittiva. Żommu sod mal-prinċipji tagħkom, iżda tibżgħux tbiddlu fehmtkom. F’dawk il-mumenti deċiżivi, nagħtikom parir li taħsbu fil-bogħod; li ssibu l-kuraġġ anki li tgħidu “le”; li jkollkom fiduċja fikom infuskom — Kipling kien elokwenti ħafna meta qal — biex “[…] iżżomm il-kalma meta dawk kollha madwarek qed jitilfuha u jwaħħlu fik; […] imma qis ukoll il-dubbju tagħhom.” Iċċedux għall-ġenn tal-folol. Tibżgħux tieħdu r-riskji. Apprezzaw il-ferħ meta taqbżu l-limiti li l-oħrajn jimponulkom. U xi kultant fil-ħajja, fin-negozju, fil-politika, jista’ jiġri li taqgħu, li tagħmlu żbalji, li titilfu battalja. Imbagħad, meta ssibu ruħkom fil-mument l-aktar mudlam, se ssibu, fil-fond ta’ ruħkom, il-forza biex terġgħu tqumu fuq saqajkom u tibdew mill-ġdid. Qiegħda fikom. Forsi għadkom ma tafux, imma hemm qiegħda. Emmnu min trabba fuq gżira fil-Mediterran ta’ 30 kilometru bi 15, li tilef elezzjonijiet, ħafna wkoll, li bagħat CVs injorati, iżda li qatt ma waqaf jemmen. Qatt ma waqaf joħlom. Ibqgħu emmnu fikom infuskom u fl-oħrajn. Se jkun hemm min jgħidilkom: leħnek mhuwiex biżżejjed, inti żgħir wisq, u tant inti waħdek li ma tistax tagħmel differenza. Temmnuhomx. Dan in-nazzjon kbir li tagħmlu parti minnu huwa prova ta’ dan. Ilbieraħ filgħodu kont fil-kjostri trankwilli tal-Monasteru tal-Jerónimos f’Belém, fejn 40 sena ilu nkitbet paġna tal-istorja. Kien hemm li Mário Soares u ġenerazzjoni sħiħa ta’ demokratiċi Portugiżi ffirmaw it-trattat li wassal lil dan il-pajjiż fl-Ewropa, u fl-ewwel jum tal-1986 il-Portugall ħa postu fostna. Staqsu lil dawk preżenti hawn kif kien il-Portugall meta kienu tamparkom, u jgħidulkom x’jistgħu jagħmlu erbgħin sena demokrazija u adeżjoni mal-Unjoni Ewropea. Xi jfisser għaċ-ċittadini ta’ pajjiż li jkunu tassew ħielsa li jagħmlu kummerċ, isiefru, jistudjaw, jibnu. Xi jfisser għall-ġenituri jaraw lil uliedhom jikbru b’opportunitajiet li huma stess ma kellhom qatt, u għal dawk it-tfal li għandhom il-kuraġġ joħolmu b’xi ħaġa akbar minn kwalunkwe ġenerazzjoni li ġiet qabilhom. U eżatt bħal kif il-Portugall ġie ttrasformat mill-Ewropa, l-istess l-Ewropa ġiet ittrasformata mill-Portugall: saret aktar b’saħħitha, aktar kompluta, aktar “hi nnifisha”, bis-saħħa ta’ dak kollu li dan il-pajjiż ġab miegħu meta daħal minn dak il-bieb. U, ngħid għalija, ili ħafna snin niġi f’dan il-pajjiż u għadni qatt ma tlaqt minn hawn mingħajr ma nħoss is-sensazzjoni li l-Ewropa hija aħjar, aktar akkoljenti u aktar umana bis-saħħa tal-preżenza tal-Portugall. Jekk ikollna niktbu l-istorja tal-Ewropa moderna, ma nkunu nistgħu niktbu lanqas kapitolu wieħed mingħajr ma nsemmu l-Portugall. It-trattat li jirregola l-Unjoni kollha, li bis-saħħa tiegħu 450 miljun ruħ għażlu li jgħixu flimkien, ġie ffirmat fil-belt kapitali tagħkom u hu msemmi għaliha. António Costa, iben dan il-pajjiż, jinsab fit-tmun tal-Kunsill Ewropew. Ieħor, José Manuel Barroso, mexxa l-Kummissjoni Ewropea għal għaxar snin sħaħ, u ggwida l-Ewropa fi wħud mis-snin l-aktar determinanti tagħha. Dan il-pajjiż wera, għal darba tnejn, b’modi kbar u żgħir, matul dawn l-erbgħin sena ta’ demokrazija u adeżjoni, li fl-Unjoni tagħna l-kobor mhu qatt kwistjoni ta’ daqs. Stati Membri żgħar ma jeżistux. Nazzjonijiet żgħar ma jeżistux. Jeżistu biss nazzjonijiet li, bħal dan, ħasbu fuq skala kbira, b’mod tenaċi u straordinarju. Fil-Parlament Ewropew li għandi l-unur li nippresjedi, il-Membri li dan il-pajjiż jibgħat fl-Ewropa, li ġejjin minn kull skjerament politiku, iġibu magħhom xi ħaġa li tgħallimt nagħraf bla dubju ta’ xejn bħala Portugiża: serjetà li mhi qatt żorra, ġentilezza li mhi qatt inġenwa, il-konvinzjoni li l-Ewropa tista’ tkun b’saħħitha iżda ġusta wkoll. Kuljum, fi Brussell u fi Strażburgu, jagħtu leħen lil dan il-pajjiż fil-qalba tal-Ewropa, u b’wiċċi minn quddiem insejħilhom kollegi tiegħi. Dan hu l-Portugall li naf jien. Pajjiż li l-mexxejja tiegħu, kemm fil-gvern kif ukoll fil-Parlament, għażlu – u jibqgħu jagħżlu – l-Ewropa. Dan hu l-pajjiż li jemmen fl-Ewropa, u l-Ewropa tagħna trid tkun denja ta’ din il-fiduċja. Disa’ Portugiżi minn għaxra jqisu l-Unjoni Ewropea pilastru ta’ stabbiltà f’dinja turbolenti, u għandhom raġun. L-Ewropa tirrappreżenta waħda mill-kisbiet politiċi l-aktar straordinarji tal-istorja tal-umanità. Mhux għall-istituzzjonijiet tagħha jew għat-trattati tagħha, iżda għal dak li tirrappreżenta fil-ħajja tagħna ta’ kuljum: il-libertà li tmur fejn trid tmur, li twettaq dak li għandek il-kuraġġ twettaq, li taf li jekk taqa’ hemm xi ħadd lest biex isserraħ miegħu. Dik hi l-Ewropa li writtu. Dik hi l-Ewropa li issa intom responsabbli għaliha. U qatt ma għandna nagħmluha fatta. Għaliex illum, fl-Ewropa kollha, hemm vuċijiet li jixtiequ jġegħlukom temmnu li l-Ewropa ddiżappuntatkom, li l-wegħda kienet fiergħa, li l-futur jinsab fil-ħitan u fil-fruntieri u f’li kulħadd jaqbad triq għalih. Għandhom żball. Iżda hija biss Ewropa li żżomm kelmtha u li ttejjeb ħajjet in-nies li tista’ turihom li qed jarralhom: fiż-żgħażagħ li jirnexxilhom isibu impjieg, li jifilħu jixtru dar, jibdew kumpanija, irabbu familja u jkunu jafu li l-Ewropa għamlet sehemha biex dak kollu jsir possibbli. [X’qed nagħmlu] Aħna li qegħdin għas-servizz ta’ din l-Unjoni ma niħdux din ir-responsabbiltà biċ-ċajt, u m’aħniex b’idejna fuq żaqqna. Fil-Parlament Ewropew nagħmlu eżattament hekk. Qed nippruvaw, u qed jirnexxilna, nissemplifikaw ir-regoli u nsostnu lill-imprendituri tagħna. Iltqajt ma’ rappreżentanti ta’ NGOs, uffiċjali kapijiet eżekuttivi tal-akbar kumpaniji Ewropej u fundaturi ta’ impriżi żgħar u start-ups, anki lbieraħ hawn fil-Portugall, u kull fejn immur, il-messaġġ kien dejjem l-istess: l-Ewropa għandha t-talent, l-ideat u l-ambizzjoni, iżda jeħtieġ ikollha aktar fiduċja fiċ-ċittadini tagħha u tħaffifilhom il-piż. Din hi l-Ewropa li qed nibnu. Qed nistinkaw biex nqiegħdu lill-Ewropa fuq quddiem nett fil-qasam tal-intelliġenza artifiċjali fil-livell dinji: f’din ir-rivoluzzjoni tal-intelliġenza artifiċjali l-Ewropa ma toqgħodx gallarija, iżda ssawwarha, tagħraf il-benefiċċji tagħha u tiżgura li tkun għas-servizz tan-nies u mhux kontrihom. Għalhekk issa jmiss lilkom. Tkun xi tkun it-triq li taqbdu, se tikkontribwixxu biex tibnu l-ġejjieni: għal dan il-pajjiż, għal dan il-kontinent, għall-ġenerazzjoni li se tiġi warajkom. L-Ewropa tista’ tkun il-post fejn dak il-ġejjieni jista’ jinbena. Inkella tista’ taċċetta li tkun mużew tal-imgħoddi tagħha. Intom se tgħinu biex issir din id-deċiżjoni. U naħseb li t-tweġiba tagħkom diġà nafha. U hija proprju dik l-istess konvinzjoni – dak il-kuraġġ, dak ir-rifjut li temmen li l-aħjar issa jinsab warajna – li jeħodni lejn l-unika ħaġa fuq moħħ kulħadd f’dan il-pajjiż tul il-ġimgħa kollha. Aktar tard illejla, meta ċerta li m’intomx se tkunu reqdin, it-tim nazzjonali tagħkom għal darb’oħra se joħroġ jilgħab fuq in-naħa l-oħra tal-Atlantiku, u miegħu t-tama ta’ nazzjon sħiħ, biex jipprova jirbaħ l-aktar trofew prestiġġuż tal-futbol. Illejla nieżel fil-grawnd captain ta’ 41 sena, fis-sitt edizzjoni tiegħu tat-Tazza tad-Dinja, ġuvnott minn Madeira li sar l-akbar plejer tal-futbol li d-dinja qatt rat. Uliedi jsejħulu “the GOAT”. Huwa proprju dak l-ispirtu ta’ fiduċja li qed nitlob li kull wieħed u waħda minnkom tmexxu ’l quddiem minn hawn. Il-kuraġġ li tiddefendu d-demokrazija meta tasal is-siegħa tal-prova, għax xi darba tasal. Iċ-ċertezza li postkom fl-Ewropa ksibtuh mertu tagħkom, ma tahulkom ħadd u mhuwiex negozjabbli. U, fuq kollox, ir-rifjut li tirrassenjaw ruħkom bil-ftit, għax l-uniku limitu li qatt se tiltaqgħu miegħu huwa d-daqs ta’ dak li għandkom il-kuraġġ timmaġinaw. Se tkunu intom li se tibnu l-Ewropa fejn se jikbru wliedkom. U issa li ninsab hawn quddiemkom, inħares lejkom, qatt ma kont daqshekk ċerta li se tkun straordinarja. Għalhekk, dan huwa l-ewwel jum tagħkom. Se tħallu dan il-post integri u liberi li tgħixu żmienkom bis-sħiħ, u għandi ġenn biex niskopri dak li se tagħżlu li tibnu bih. Għeżież gradwati, proset. La qatt tieqfu toħolmu. Parabéns. Boa sorte.